
Khi xảy ra tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa giữa các doanh nghiệp, Luật Thương mại 2005 là văn bản bạn cần đọc trước tiên. Bên bị vi phạm chỉ được đòi tiền phạt nếu hợp đồng có thỏa thuận phạt, và mức phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm. Thời hiệu khởi kiện là 2 năm, nên một hóa đơn chưa được thanh toán không nên để quá lâu.
Những vụ tôi gặp thường rất quen thuộc: bên mua nhận hàng rồi không trả tiền, hàng giao thiếu hoặc không đúng chất lượng, hoặc giao trễ nhiều tháng. Bài viết này giải thích bạn được yêu cầu những gì, các mốc thời hạn và các cách giải quyết. Đây là bài cuối trong loạt bài về tranh chấp của tôi; bạn có thể xem thêm các dịch vụ pháp lý của LV Law nếu cần hỗ trợ cụ thể.
Có một thay đổi đáng chú ý: dự thảo luật mà Quốc hội thảo luận ngày 28/10/2026 đề xuất bãi bỏ toàn bộ Chương VII Luật Thương mại, trong đó có mức trần phạt 8%. Đây vẫn là DỰ THẢO, chưa được thông qua. Tôi trình bày chi tiết ở phần dưới.
Luật nào áp dụng cho tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa?
Khi hai bên đều là thương nhân và giao dịch nhằm mục đích sinh lợi, Luật Thương mại 2005 (Luật số 36/2005/QH11) được áp dụng; những gì Luật Thương mại không quy định thì áp dụng Bộ luật Dân sự 2015. Với hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, Công ước Viên 1980 (CISG) có thể được áp dụng vì Việt Nam là thành viên, trừ khi hợp đồng loại trừ. Vì vậy, điều khoản về luật áp dụng trong hợp đồng là chỗ đầu tiên bạn nên xem.
Bên bị vi phạm được yêu cầu những gì?
Phạt vi phạm hợp đồng thương mại: tối đa 8%
Theo Điều 300 Luật Thương mại, phạt vi phạm chỉ áp dụng khi hợp đồng có thỏa thuận. Điều 301 giới hạn mức phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm. Nếu hợp đồng ghi 20%, Tòa án hoặc Trọng tài thường chỉ chấp nhận đến 8%. Bộ luật Dân sự (Điều 418) không đặt mức trần này, và đó là lý do dự thảo luật mới được nhiều doanh nghiệp quan tâm.
Bồi thường thiệt hại
Bồi thường là chế tài riêng. Theo Điều 302 và 303, bạn phải chứng minh có hành vi vi phạm, có thiệt hại thực tế, và vi phạm là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại. Khoản bồi thường gồm tổn thất thực tế và khoản lợi trực tiếp lẽ ra được hưởng. Theo Điều 307, nếu hợp đồng có thỏa thuận phạt, bạn được áp dụng cả phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, trừ trường hợp luật có quy định khác (Luật Long Phan).
Lãi chậm thanh toán
Với khoản tiền hàng quá hạn, Điều 306 cho phép bạn yêu cầu trả lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán, nếu các bên không có thỏa thuận khác. Khi không có thỏa thuận, theo Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP, Tòa án lấy mức lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất 03 ngân hàng thương mại tại địa phương vào thời điểm xét xử sơ thẩm. Không tính lãi trên tiền phạt hay tiền bồi thường.
Thời hạn khiếu nại và thời hiệu khởi kiện
Luật Thương mại có hai loại thời hạn mà bạn cần nắm:
- Thời hạn khiếu nại (Điều 318), nếu hợp đồng không quy định khác: 3 tháng kể từ ngày giao hàng với khiếu nại về số lượng; 6 tháng kể từ ngày giao hàng với khiếu nại về chất lượng (hàng có bảo hành thì tính từ ngày hết hạn bảo hành); 9 tháng với các vi phạm khác. Hãy khiếu nại bằng văn bản, kèm ảnh và biên bản kiểm tra hàng.
- Thời hiệu khởi kiện (Điều 319): 2 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, thường là ngày đến hạn thanh toán hoặc ngày giao hàng lỗi (Luật Việt An).
Tòa án chỉ áp dụng thời hiệu khi một bên yêu cầu trước khi Tòa sơ thẩm ra bản án, quyết định (Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự). Dù vậy, bạn không nên trông chờ bên kia quên điều này.
Dự thảo luật bỏ mức trần phạt 8%
Chiều 20/10/2026, Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật sửa đổi, bổ sung 4 luật: Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Vietstock). Dự thảo bãi bỏ các quy định về hợp đồng và toàn bộ Chương VII Luật Thương mại, tức phần quy định về chế tài và giải quyết tranh chấp. Khi đó, hợp đồng thương mại sẽ áp dụng Bộ luật Dân sự, nơi các bên tự thỏa thuận mức phạt. Ủy ban Kinh tế và Tài chính nhận xét đây là thay đổi lớn về chế định và đề nghị hoàn thiện điều khoản chuyển tiếp đối với hợp đồng, tranh chấp và thời hiệu.
Ngày 28/10, Quốc hội thảo luận dự án luật này. Có đại biểu lo ngại doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn yếu thế khi đàm phán, có thể phải chấp nhận mức phạt bất lợi. Theo dự thảo được đưa tin, một số quy định bãi bỏ sẽ lùi hiệu lực đến ngày 01/01/2028 và có thêm điều khoản chuyển tiếp (Luật sư Việt Nam). Chưa có ngày biểu quyết, và nội dung còn có thể thay đổi.
Hiện tại, mức trần 8% và thời hiệu 2 năm vẫn đang áp dụng. Nếu bạn đang đàm phán một hợp đồng cung cấp dài hạn, tôi khuyên soạn điều khoản phạt sao cho vẫn dùng được dù tranh chấp phát sinh theo luật cũ hay luật mới.
Các cách giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại
1. Thương lượng và gửi văn bản yêu cầu
Phần lớn tranh chấp kết thúc ở bước này. Văn bản yêu cầu nên nêu rõ hợp đồng, vi phạm, số tiền và thời hạn thanh toán. Biên bản đối chiếu công nợ có chữ ký của bên mua là chứng cứ rất có giá trị.
2. Hòa giải thương mại
Hòa giải viên thương mại giúp hai bên đi đến thỏa thuận bằng văn bản. Kết quả hòa giải thành không tự có hiệu lực thi hành, nhưng bạn có thể yêu cầu Tòa án công nhận.
3. Trọng tài thương mại
Chỉ dùng được Trọng tài khi có thỏa thuận trọng tài bằng văn bản, trong hợp đồng hoặc lập sau. Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) là lựa chọn phổ biến. Trọng tài xét xử kín, phán quyết là chung thẩm, và các bên có thể chọn ngôn ngữ.
4. Tòa án
Nếu không có thỏa thuận trọng tài, vụ việc do Tòa án giải quyết. Từ ngày 01/7/2025, Tòa án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm; thông thường là Tòa nơi bị đơn có trụ sở, trừ khi các bên thỏa thuận bằng văn bản chọn Tòa nơi nguyên đơn. Về án phí, thời gian và thi hành án, bạn có thể xem bài đòi nợ khi cho vay tiền không trả vì cách làm tương tự.
Điều này có ý nghĩa gì với bạn?
Nếu bạn đang bị nợ tiền hàng, thời hiệu đã bắt đầu tính từ ngày đến hạn thanh toán. Hai năm trôi qua rất nhanh khi cộng thêm thời gian thương lượng và hòa giải. Nếu bạn nhận hàng lỗi, thời hạn khiếu nại có thể chỉ 3 hoặc 6 tháng. Còn nếu bạn đang soạn hợp đồng, hãy dành thời gian cho điều khoản giải quyết tranh chấp: luật áp dụng, cơ quan giải quyết, ngôn ngữ và mức phạt. Tôi có viết thêm về những điều khoản hợp đồng thương mại không nên bỏ qua.
Danh sách cần kiểm tra
- Tìm hợp đồng đã ký, đơn đặt hàng và các phụ lục.
- Tập hợp biên bản giao nhận, hóa đơn điện tử, biên bản kiểm tra, email và tin nhắn Zalo.
- Ghi lại ngày đến hạn thanh toán và ngày giao hàng; tính 2 năm từ ngày bị vi phạm.
- Với hàng thiếu hoặc lỗi, kiểm tra thời hạn khiếu nại 3, 6 hoặc 9 tháng và khiếu nại bằng văn bản.
- Xem hợp đồng có điều khoản phạt, thỏa thuận trọng tài và luật áp dụng hay không.
- Đề nghị bên kia ký biên bản đối chiếu công nợ.
- Gửi văn bản yêu cầu thanh toán có ghi ngày và thời hạn.
- Chọn hòa giải, trọng tài hay Tòa án trước khi gần hết thời hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng ghi phạt 20% thì có đòi được 20% không?
Theo Luật Thương mại hiện hành, thường là không. Mức phạt giữa các thương nhân không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm. Dự thảo luật mới đề xuất bỏ mức trần này nhưng chưa được thông qua.
Thời hiệu khởi kiện đòi tiền hàng là bao lâu?
2 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, thường là ngày đến hạn thanh toán (Điều 319 Luật Thương mại).
Có được vừa phạt vi phạm vừa đòi bồi thường không?
Có, nếu hợp đồng có thỏa thuận phạt. Riêng phần bồi thường, bạn vẫn phải chứng minh thiệt hại thực tế.
Lãi chậm thanh toán tính theo mức nào?
Theo mức các bên thỏa thuận. Nếu không có, Tòa án lấy lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất 03 ngân hàng thương mại tại địa phương vào thời điểm xét xử sơ thẩm.
Doanh nghiệp FDI có bắt buộc kiện ra Tòa án Việt Nam không?
Không, nếu hợp đồng có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Nếu không có, Tòa án Việt Nam thường là nơi giải quyết.
Luật mới có ảnh hưởng đến hợp đồng đã ký không?
Dự thảo có điều khoản chuyển tiếp nhưng nội dung cuối cùng chưa được công bố. Tôi sẽ cập nhật bài viết khi luật được thông qua.
Đặt lịch gọi miễn phí 15 phút
Nếu bạn đang có hóa đơn chưa được thanh toán hoặc tranh chấp với nhà cung cấp, hãy gửi cho tôi hợp đồng và các mốc thời gian chính. Mười lăm phút đủ để bạn biết mình đang ở vị trí nào. Nhắn tin qua WhatsApp hoặc email [email protected].
Các bài trước trong loạt bài: tranh chấp đất đai và chia tài sản sau ly hôn.
Bài viết này là thông tin chung, không phải tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể của bạn. Pháp luật và thủ tục có thể thay đổi; cập nhật lần cuối ngày 30/10/2026.